Seisachtheia – over de kwijtschelding van schulden in antiek Griekenland

Collage van oude foto's genomen in Griekenland - Athene, Korinthe, Koroni, Olympia, Sparta, Kerkyra... ©2015 Huib J. Lirb

“Elke dag, volksmuziek met zang (laïká) en urban blues / underground  (rembetika), live music”. Collage van oude foto’s genomen in Griekenland – Athene, Korinthe (Isthmus kanaal), Koroni, Olympia, Sparta (Eurotas, Mystras), Kerkyra (hoge olijfbomen), Ithomi, uitzicht van Patras… ©2015 Huib J. Lirb

 

Modern Europa zou zich meer door de klassieken moeten laten inspireren. De kwijtschelding van schulden voor grote groepen schuldenaren behoorde tot de kern van de hervorming die de op dat moment meest vooraanstaande magistraat (“archon”) Solon wist door te voeren in de stadstaat Athene in 594 v.Chr. “Alle gewone mensen waren schuldenaren van de rijken”, schreef Plutarchus (Solon 13.2), en ze liepen uiteindelijk allemaal het risico te worden verkocht als slaven, zelfs aan buitenlanders. Het ging vooral om kleine boeren die met hun pacht in gebreke waren gebleven (hektemoroi  – de “zesde-deel-mensen”) of gewoon die leningen waren aangegaan, zoals voor zaaigoed, die ze niet meer konden terugbetalen (de precieze aard van de binding van de hektemoroi aan de grond en aan de elite is een problematisch onderwerp dat hier niet in nader detail hoeft te worden uitgewerkt).  Er moest iets gebeuren. De crisis werd bezworen door de radicale hervorming die bekend staat onder de naam “seisachteia” (“het afschudden van lasten”).  Schuldslavernij werd aldus verboden en de bestaande schulden werden massaal kwijtgescholden.

Solon’s hervormingen hebben de kiem gelegd voor de ontwikkeling (via Peisistratos in het midden van de zesde eeuw en Kleisthenes tegen het einde ervan) van de eerste democratie – geldend voor althans een deel van de bevolking (mannelijke burgers) – die we in de geschiedenis hebben leren kennen (W.G. Forrest, The Emergence of Greek Democracy: the character of Greek politics, 800-400 BC, London 1966, Chapter 6 “Revolution in Athens: Solon”, 143-174).

We moeten ons realiseren dat deze hervorming wel érg radicaal was en een opmerkelijk zeldzame ontwikkeling (G.E.M. de Ste. Croix, The Class Struggle in the Ancient Greek World from the Archaic Age to the Arab Conquests, London 1981, 137, 215). Het thema van de kwijtschelding van schulden heeft in antiek Griekenland een lange geschiedenis, en dan wel vooral als een steeds weer terugkerende eis (welke herhaalde roep natuurlijk getuigt van de hardnekkige ernst van het probleem van de schuldenlast), en slechts zo nu en dan ook als een feitelijke gebeurtenis. Plato doet het smalend af als populistische onzin, als een demagogisch middel van tirannen die de gunst van de massa proberen te winnen (Ibidem, 190-1).  En die massa had er wel degelijk oren naar: “The programme of Greek revolutionaries seems largely to have centred in two demands: redistribution of land, cancellation of debts (gēs anadasmos, chreōn apokopē). These twin slogans, characteristic of an impoverished peasantry, had appeared at Athens in the early sixth century, in the time of Solon [….] They are not much heard of in fifth-century Greece but became ever more insistent in the fourth” (de Ste. Croix, op. cit. 298; hierin lees ik een echo van Paul Cartledge, waarvoor zie onder).

Voor je het idee zou krijgen dat die incidentele gevallen waar in men aan de roep gehoor wist te geven verklaard zouden kunnen worden door, zeg maar, “democratische waarden”, spoed ik me te zeggen dat de tweede grote schuldkwijtscheldingsoperatie [tip: galgje] in de Griekse Oudheid plaats vond in een oligarchische stadstaat die juist nadrukkelijk tegenover de democratieën stond: Sparta.

Ja, wie zou toch hebben gedacht dat de Spartaanse koningen meer compassie hadden met schuldenaren dan  de hardvochtige ploeg rond Dijsselbloem? De Spartanen geloofden in de rechtvaardigheid van de schone lei (of anders in ieder geval in de praktische redelijkheid daarvan): “wanneer een koning is overleden en een nieuwe koning zijn positie overneemt, bevrijdt deze opvolger alle Spartaanse burgers, die de koning of de publieke zaak iets verschuldigd zijn, van hun schuld” (Herodotus VI.59:  ἐπεὰν ἀποθανόντος τοῦ βασιλέος ἄλλος ἐνίστηται βασιλεύςοὗτος ἐσιὼν ἐλευθεροῖ ὅστις τι Σπαρτιητέων τῷ βασιλέι  τῷ δημοσίῳ ὤφειλε; misschien dus overigens niet door kwijtschelding maar door die schulden zelf te voldoen, om welke reden er sprake is van “bevrijden”; cf. Engelse vertaling Perseus online: “When one king is dead and another takes his office, this successor releases from debt any Spartan who owes a debt to the king or to the commonwealth”). Zo had de legendarische wetgever Lycourgos het bepaald, in mogelijk de zevende of anders vroeg-zesde eeuw voor Christus. Veel eeuwen later moesten de regels duidelijk worden herbevestigd. In 243-242 v.Chr. bewoog koning Agis IV het bestuur om een wet (“rhetra”, een ongeschreven wet in de traditie van Lycurgus, waarvoor zie in het algemeen Plutarchus, Lycurgus, 13) aan te nemen die neerkwam op grootschalige kwijtschelding van schulden in combinatie met een herverdeling van land (Plutarchus, Agis, 8-13; cf. Paul Cartledge, Sparta and Lakonia. A Regional History 1300-362 BC, London 1979, 320: “Agis proposed to realize the twin revolutionary slogan of all oppressed Greek peasantries, cancellation of debts and redistribution of the land.”).  In 227 v. Chr. heeft koning Kleomenes III deze hervormingen in waarschijnlijk afgezwakte vorm verder doorgevoerd (Plutarchus, Kleomenes, 10; Cartledge, op.cit.,  320). Zo’n prachtig gebaar van, laten we met het voordeel van de twijfel zeggen, “generositeit” viel ook toen echter niet bij iedereen even goed: Agis IV werd door zijn vijanden vermoord vóór de hervormingen echt konden worden doorgevoerd; die vijanden kunnen grote schuldeisers zijn geweest die zich dan achter de collega-koning Leonidas II hadden geschaard (W.G. Forrest, A History of Sparta 950-192 B.C. New York & London 1968, 144-147; cf. J.T. Hooker, “Spartan Propaganda” in: Anton Powell, ed., Classical Sparta: Techniques Behind Her Succes, London 1989, pp. 122-141, op pp. 138-9).  Inderdaad had Sparta twee parallelle koningshuizen, maar dat is echt een ander verhaal…

Modern Europa zou zich meer door de klassieken moeten laten inspireren, zei ik aan het begin, en hoewel de kwijtschelding van schulden voor grote groepen schuldenaren buitengewoon zeldzaam was, heeft men toch kans gezien het tenminste twee keer uit te voeren. Laten we hopen dat het een derde keer ook nog lukt.

Met dit stukje betuig ik mijn solidariteit met de arme sloebers in Griekenland – “in het heden en het verleden” – en ik hoop dat “we” dat prachtige volk niet nog verder de grond in trappen in de naam van hun Europa, dat inmiddels door toedoen van de “homo economicus” helaas is verbasterd tot een monster dat geheel in strijd is met de geest van Europa als culturele en politieke eenheid (met verwijzing inderdaad naar Herbert Marcuse’s figuur van de Een-Dimensionele Mens). Ik besef dat we per Europaan voor zo’n 700 euro het schip in zouden gaan bij een “seisachteia” en dat geld heb ik ook niet, zelfs niet met een gezinnetje van slechts drie personen (3 x 700; zie Z24 op 24 februari 2015). Maar we kunnen ze niet laten barsten.  Om mijn persoonlijke motivatie te illusteren plaats ik een collage van foto’s die ik in Griekenland heb gemaakt (of laten maken door reisgenoten).

 

Wraak op Marken

Volendam heeft wraak genomen op Marken door de veerdienst te laten enteren door de Palingsound. We hoorden het schip “Jan Smit” komen en gaan vandaag, met, inderdaad, schallende muziek van de man die ook op de boot staat afgebeeld. Op de Gouwzee is wraak duidelijk mierzoet.

Jan Smit in Marken ©2015 HJLirb

Jan Smit in Marken ©2015 HJLirb

Het Olie-Reservaat van Stellenbosch

Een veelgeprezen olijfolie uit Stellenbosch, Zuid-Afrika, gezet in een Pugliees stilleven met Hollandsche asperges. Mmmm, merkwaardig…..

 Een veelgeprezen olijfolie uit Stellenbosch, Zuid-Afrika, gezet in een Pugliees stilleven.

Een veelgeprezen olijfolie uit Stellenbosch, Zuid-Afrika, gezet in een Pugliees stilleven met asperges.

Deze olie van het Morgenster Estate in Stellenbosch is vorig jaar opgenomen in de lijst met excellente olijfolie van de internationale topoliegids Flos Olei van Marco Oreggia, samen met een Romeinse olie (frantoio romano) in de rubriek “Le azende del cuore”, d.w.z.  in die van de hartstochtelijke olieproducenten (zie bijvoorbeeld, in het Italiaans, vinievino). De fles werd ons onlangs vriendelijk aanbevolen door Dennis Delicious in Badhoevedorp. Vanaf de 1990er jaren wordt het bedrijf van de Morgenster gevoerd door een geëmigreerde Italiaan (Giulio Betrand uit Biella in Piemonte) en sindsdien produceert het, behalve olijfolie, ook wederom wijnen van goede naam. Wederom, want kennelijk is het bedrijf lange tijd in het slop gebleven.

De oude wijngaarden van het Morgenster domein waren in de 1880-er jaren getroffen door de phylloxera, een plaag die zowat alle druivenstokken vernietigde in de oude wereld en blijkbaar ook Zuid-Africa. Alleen een paar valleien, hellingen en eilanden in Europa bleven buiten schot, als bij een wonder van Asterix. Na de ramp moesten overal druivenstokken uit de Nieuwe Wereld worden terug gehaald, gerepatrieerd als het ware, om de rouwende hellingen van de Oude wereld weer opnieuw te bevolken. Dit is in de kringen van historici en van wijnliefhebbers een nog steeds veelbesproken catastrofe.

Wat heeft dit alles met het  gekunstelde stilleven van deze foto te maken? Dat zit zo: op dit moment, eigenlijk in de laatste drie jaar, worden de eeuwenoude olijfboomgaarden van Salento in de hak van Zuid-Italië geteisterd door een “nieuwe” bacterie, de Xylella fastidiosa, die de bomen zichzelf doen uitdrogen tot de dood erop volgt. Deze verwoestende plaag is zo’n drie jaar geleden per ongeluk geïmporteerd vanuit, jawel, de transatlantische Nieuwe Wereld. Het begon met vier besmette koffieplantjes in Gallipoli, een klassiek olijfoliecentrum waar de Nederlanders in de zeventiende en achttiende eeuw, net als de Engelsen en andere Noord-Europeanen, reeds veel van hun olijfolie vandaan haalden. De Italiaanse kranten berichten inmiddels bijna wekelijks over de verwoestende opmars van de Xylella die zich verspreidt als parasiet van mottenlarven en vooral spuugdiertjes. De Europese Unie adviseert (beveelt eigenlijk) nu al enige tijd met klem tot quarantaine met de inrichting van een cordon sanitaire in de vorm van een kaalslag vergelijkbaar met een brandgang die door het bos loopt. Maar de lokale producenten, hun bestuurders en hun omwonenden willen de monumentale boomgaarden die het adembenemend mooie cultuurlandschap zo sterk bepalen – Unesco werelderfgoed –  , niet zomaar opgeven. Zoals een producent het in een video van Sergio Rizzo van de Corriere della Sera het wil: als ik naast mijn moeder’s sterfbed sta dan wil ik haar niet wurgen, ook al lijdt ze, maar dan haal ik álles en iedereen erbij om haar te redden. Ook de “groenen” in Apulië zijn verontwaardigd over de suggestie dat de oude bomen eraan zullen moeten geloven. En zo wordt de beslissing uitgesteld, in ieder geval tot december (Gazzetta del Mezzogiorno 8 mei 2015). Maar ja, het tracée van de voorgestelde brandgang is nu al twee provincies opgeschoven naar het noorden (van Lecce nu ook naar Taranto en Brindisi) en bedreigt binnenkort dus ook de DOC olie-gebieden van de provincie Bari (zoals in het bijzonder Bitonto, Mattinata etc.).

Olijfboom gefotografeerd door mij in de omgeving van Martina Franca in 1991. ©Huib J. Lirb 1991; 2015

Olijfboom gefotografeerd door mij in de omgeving van Martina Franca in 1991. ©Huib J. Lirb 1991; 2015

Nu kom ik terug op mijn merkwaardige stilleven: het is tijd om in actie te komen. Het zal toch hopelijk niet zo ver komen dat de bijbelse plaag van de Xylella Fastidiosa eerst de Italiaanse olijfboomgaarden verwoest en daarna ook nog de Spaanse, Griekse en Franse? Het zal toch niet zover komen dat we uiteindelijk moeten hopen dat er na de verwoesting wortelstokken en scheuten moeten worden gerepatrieerd uit een reservaat in Stellenbosch Zuid-Afrika? En hoe gaat het met de olijfbomen van California? Kunnen zij de Xylella weerstaan? (Bij deze ellende komt nog de evenzeer verontrustende omstandigheid dat ook amandelbomen, kersenbomen en andere vruchtdragende struikachtigen eveneens door deze ziekte worden getroffen.) Dit probleem gaat de hele Europese Unie aan. Ik zal er later wellicht meer over berichten als ik meer duidelijkheid heb gekregen uit de wildgroei van paniekberichten.  Intussen weet ik wel dat ik van vacantie in Italië zal terugreizen met een paar blikken olie, misschien wel uit Salento ….

Nabericht 22 juni 2015. De tekst van mijn Facebook post dienaangaande. 

Op dit moment [22 juni 2015]  is de Groene Europarlementariër Josè Bovè, een Fransman, in Salento (de hak van Italië) bezig met een agronomisch experiment dat misschien van kolossale betekenis zal blijken te zijn. De olijfbomen van Puglia worden bedreigd door de abusievelijk geïmporteerde parasiet Xylella fastidiosa. Het probleem bestaat nu al drie jaar en de plaag verspreidt zich snel. Het vermoeden is nu dat althans één van de olijfboomrassen goed bestand is tegen de ziekte: de Leccino. Op uitnodiging van het Committee “De Stem van de Olijfboom” (Comitato Voce dell’Ulivo), voert de Franse politicus/agronoom nu kennelijk een enting uit van knoppen van het mogelijk resistente ras Leccino op de “Gigant van Allistè”, een monumentale 1500 jaar oude boom van het ras Ogliarola – een van de rassen die ten dode lijken te zijn opgeschreven. Laten we hopen dat het werkt! Link naar de artikelen in het Italiaans: http://it.geosnews.com/…/jos-bov-nel-salento-per-salvare-il…  Of: http://www.lagazzettadelmezzogiorno.it/…/xylella-innestate-…

Vervolgens heeft Francine Texier Hudig mij nader geïnformeerd over José Bové in de commentaren, waarvoor mijn dank.

Zie nu voor foto’s van de operatie in località Cannatare, http://www.lecceprima.it/…/bove-innesto-leccino-ulivo…

 

 

 

 

 

Piet Ajax 1912

Gisteren vond in Eindhoven de inhuldiging van PSV als landskampioen plaats. Misschien kan dit beeld uit 1912 enige troost bieden aan de fans van Ajax in mijn familie?

Uit: De Prins der geïllustreerde bladen van 13 Januari 1912

Uit: De Prins der geïllustreerde bladen van 13 Januari 1912. Eigen collectie.

Continent op Drift – Paniek in de Politiek

Zicht op de Vesuvius vanaf het forum van Pompeii. Foto ©2012 Sofia J. Lirb

Zicht op de Vesuvius vanaf het forum van Pompeii. Foto ©2012 Sofia J. Lirb

Gisteren hebben we op Canvas een aflevering gezien van Rise of the Continents, met Iain Stewart, over de beweging van continentale (tektonische) platen, de zelfdestructie van de oceaanvloer Thetis in een eeuwen durende onstuimige reis van het Indiase subcontinent over een kolossale magmapluim op de weg van Madagaskar naar Azië, en de vorming van het ons bekende Eurazië achter het botsingsgebied langs de lijn Himalaya-Taurus-Balkan-Alpen. Dat gewelddadige proces duurt ook nu nog gewoon voort in de trage geologische tijd. De Himalaya is een actieve kreukelzone waar de opgerolde oceaanvloer inmiddels het dak van de wereld heeft bereikt, getuige de fossielen van schaaldieren die miljoenen jaren geleden in de modderige bodem ooit zijn afgezet. Er wordt er ter plaatse eentje gevonden, op camera. Een geoloog zoekt kiezels en tikt er zomaar een eentje met een ammoniet open. Fascinerend allemaal.

Links: Vergelijkbaar fossiel van een  ammoniet, een intvisachtig zeeschaaldier, uit de privécollectie van S.J. Lirb, gefotografeerd voor deze gelegenheid in de rode aarde van Apulië. Foto ©2015 H.J. Lirb. Rechts: Feliz rijdt door Napels met de Vesuvius in de achtergrond.©2012 HJ Lirb

Links: Vergelijkbaar fossiel van een ammoniet, een inktvisachtig zeeschaaldier, uit de privécollectie van S.J. Lirb, gefotografeerd voor deze gelegenheid in de rode aarde van Apulië. Foto ©2015 H.J. Lirb.  Rechts: Feliz rijdt door Napels met de Vesuvius in de achtergrond.©2012 H.J. Lirb

We horen ook dat Italië, zelf over de lengte in de kreukel van de Apennijnen geplooid, nu nog steeds door door Afrika (dat wil zeggen, de rest van de Afrikaanse plaat of schol) dieper de Alpen wordt ingedrukt. Zuid-Italië is niet toevallig een seismisch en vulkanisch zeer actieve regio, met onderzeese supervulkanen bij Sicilië en Napels en natuurlijk de vertrouwde bovengrondse “jongens” Etna, Stromboli, Vesuvius en nabijgelegen de Campi Flegrei (klik hier voor mijn blogartikel uit 2006 over de Siciliaanse supervulkaan). Het door de onderschoven zeebodems meegesleurde water vindt zijn weg hier en daar naar buiten in explosief lava. Op de stomende hellingen van de vulkaan Stromboli vertelde Stewart hoe de botsing nog steeds in volle gang is en dat uiteindelijk de Middellandse Zee zal erdoor zal verdwijnen. Afrika komt eraan. Nou, dát zal de VVD-ers en PVV-ers met vreemdelingenvrees beslist wakker houden! Niet alleen de Afrikanen komen naar Europa, hun hele continent komt ook mee! De Grote Geblondeerde Griezel zal er niets tegen kunnen beginnen, al richt hij er een Anti-Tektonische Beweging voor op. Geologisch genieten.

Ouderwets knip- plak- kladder- en typewerk in "Continent op Drift", het aardrijkskundewerkstuk dat ik in 1981 voor school heb gemaakt. Ik wist klaarblijkelijk nog niet hoe je "Middenlandse Zee" moest spellen. Tot zover dus "de goede oude tijd", "bij ons was alles beter", "de jeugd van tegenwoordig kan niet eens meer fatsoenlijke spellen" etc.

Ouderwets knip- plak- kladder- en typewerk in “Continent op Drift”, het aardrijkskundewerkstuk dat ik in 1981 voor school heb gemaakt. Ik wist klaarblijkelijk nog niet hoe je “Middenlandse Zee” moest spellen. Er zitten ongetwijfeld nog meer spel- en typfouten in. (Veel plezier ermee.) Tot zover dus “de goede oude tijd”, “bij ons was alles beter”, “de jeugd van tegenwoordig kan niet eens meer fatsoenlijke spellen” etc. ©1981/2015 H.J. Lirb