Als Schoof echt pal wil staan voor het internationaal recht en de Verenigde Naties, dan zou hij, Hugo de Groot indachtig, onmiddellijk een of meerdere schepen van de Koninklijke Marine moeten sturen naar de zee tussen Kreta en Gaza om de Global Sumud Flotilla te beschermen. Dat zijn immers ongewapende wereldburgers, waaronder Nederlanders, die in internationale wateren varen op een humanitaire missie maar die het slachtoffer zullen worden (en al zijn geworden) van Israelische agressie en piraterij.

https://nos.nl/artikel/2584063-demissionair-premier-schoof-onderstreept-belang-vn-in-toespraak?

Protestbord genocide Demonstratie bij de Stopera 30 nov 2024 (eigen foto)

Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen van 17-18 september 2025 bleek weer dat het politieke “debat” over Gaza is blijven steken in de vraag of er wel of niet sprake zou zijn van genocide en dat van die kwalificatie zou afhangen of Nederland verder zou moeten gaan met maatregelen tegen Israel of niet (zie onder).

       Voor kamerleden uit de oppositiepartijen staat inmiddels wel vast dat er door Israel genocide wordt gepleegd in Gaza. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een motie (motienr 3229/21501-02) op 11 september 2025 ingediend door Teunissen (PvdD), Dobbe (SP), Mohandis (GL-PvdA) en Koekkoek (Volt); nog een motie van Teunissen (3230/21501-02); een motie van van Baarle (DENK) (r. 235 (26150). Voor deze moties, allemaal van een enkele zitting, zie https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2024-2025/114). Het blijkt ook vooral uit de “Motie van het lid Ouwehand over spreken van genocide in Gaza en erkennen dat Nederland volgens het Genocideverdrag verplicht is maatregelen te nemen” (36800-63) van 18 september 2025, “constaterende dat een internationale onderzoekscommissie van de VN concludeert dat Israël zich in Gaza schuldig maakt aan genocide; constaterende dat het kabinet nog steeds spreekt over een «humanitaire catastrofe», alsof het gaat om een natuurramp; verzoekt de regering te spreken van «genocide in Gaza» en te erkennen dat Nederland volgens het Genocideverdrag verplicht is maatregelen te nemen” (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2025Z17257&did=2025D40146); en de daaraan gerelateerde “Motie van het lid Ouwehand over zich bij Spanje aansluiten en helpen met het samenstellen van een team deskundigen dat bewijsmateriaal gaat verzamelen van genocide in Gaza” (36800-65) van dezelfde datum (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2025Z17259&did=2025D40148).

Er zijn in de verslagen van andere vergaderingen meer uitingen van dezelfde strekking te vinden, van leden van dezelfde partijen, die eveneens blijk geven van de onderkenning van genocide in Gaza (zie onder). Een vroeg voorbeeld daarvan is de reactie van kamerlid van Bommel (SP) op de suggestie van een PVV-er in een motie (292/23432) om steun te verlenen aan de vlucht van Gazanen naar wat hij noemde “de Palestijnse staat Jordanië”: 

“De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik wil er nog aan toevoegen dat wat mij betreft dit natuurlijk alleen maar op geheel vrijwillige basis kan en zal moeten gebeuren.
De heer Van Bommel (SP): Ik juich het toe dat de vrijwilligheid door u nu wordt benadrukt. In het algemeen overleg over dit onderwerp werd door de PVV namelijk nog iets gesuggereerd over gedwongen vertrek uit de Gazastrook, grootschalige deportatie. Ik heb toen het woord genocide gebruikt. U vond namelijk dat de gehele bevolking gestraft moest worden voor het feit dat ze Hamas in democratische verkiezingen aan de macht had gebracht. Ik ben blij dat u die vooruitgang in het denken gemaakt heeft en dat u nu vrijwillig vertrek suggereert. Kunt u overigens aangeven waarom u in een keer de stap hebt gemaakt van gedwongen vertrek naar vrijwillig vertrek?”
VAO Midden-Oosten (AO d.d. 08/04), Stenogram Nummer: 2009D19169, 17 april 2009 (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2009D19169&did=2009D19169).

En in het licht van de huidige ontwikkeling is ook de volgende tekst van een commissievergadering van ongeveer dezelfde tijd hoogst instructief:

      “De heer Van Bommel (SP): De PVV heeft eerder bij motie expliciet gepleit voor het collectief straffen van de bevolking van Gaza zolang de Israëlische soldaat niet wordt vrijgelaten en herhaalt dat vandaag. Collectief straffen kan echter alleen wanneer Europa of Nederland de Conventie van Genève opzegt. Die conventie maakt collectief straffen onmogelijk; die verbiedt dat. Vindt de PVV dat wij de conventie van Genève moeten opzeggen? Dat is immers het instrument dat daarvoor nodig is.
    De heer De Roon (PVV): Ik geloof niet dat het verstandig is om een racistisch bewind of een terroristische organisatie in het zadel te houden door steun te verlenen langs welke route dan ook. Niemand zou het tijdens de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld in zijn hoofd hebben gehaald om te pleiten voor steun aan het nazibewind. Het is dus onverstandig om dat nu bij de Gazastrook wel te doen. Het Hamasbewind moet weg. De bevolking van Gaza moet daar zelf voor zorgen. De enige andere oplossing is de oplossing die bij nazi-Duitsland is betracht, namelijk ingrijpen van buitenaf. Dat ligt niet op onze weg. Het is dus veel beter om het beleid vooralsnog zo in te richten dat wij het Hamasbewind geen enkele steun meer geven. Alle zogenaamde humanitaire hulp wordt namelijk toch door die organisatie afgeroomd. Daardoor houden wij Hamas langer in het zadel dan wenselijk is. De bevolking moet tegen Hamas in opstand komen en hem uit de macht ontzetten, net zoals de bevolking hem destijds aan de macht heeft geholpen.
       De heer Van Bommel (SP): Ook al zou de PVV aan de macht zijn en dat willen uitvoeren, dan nog zou dat niet mogelijk zijn omdat dan wordt gehandeld in strijd met de Conventie van Genève. U weigert te antwoorden op mijn vraag of de PVV vindt dat de Conventie van Genève daarvoor moet worden opgezegd door Nederland. Geeft u eens expliciet antwoord op die vraag, want dat is de enige internationaalrechtelijke consequentie van uw betoog. Daarnaast kunnen wij vaststellen dat de PVV in feite pleit voor genocide op de bevolking van Gaza, aangezien zij afhankelijk is van de internationale gemeenschap, bijvoorbeeld van het wereldvoedselprogramma van de VN voor de directe voeding. Zonder die hulp sterft de bevolking van Gaza. Dat is kennelijk het pleidooi dat de PVV hier kennelijk wenst te houden: genocide.”
Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 8 april 2009, over het Midden-Oosten, geredigeerd en vastgesteld 18 mei 2009, Nr. 299, 23/432 (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/commissieverslagen/detail?id=2009Z06294&did=2009D24001)

Van Bommel’s woorden bieden ons een vroeg voorbeeld inderdaad van de onderkenning van hetzelfde proces dat we de Nakba noemen, de “incremental genocide” waar Ilan Pappé jaren geleden reeds over schreef (http://www.lirb.nl/historia-the-historyliner/7938/, met verwijzing naar, o.m., Ilan Pappé, “Israel’s incremental genocide in the Gaza ghetto”, The Electronic Intifada, 13 Juli 2014). Voor de politieke gewaarwording van de context waarin van Bommel’s woordkeus moet worden bekeken, zou men de brief van de toenmalige minister van buitenlandse zaken (Verhagen van het CDA) kunnen nalezen (“De situatie in het Midden-Oosten”, Verhagen’s brief over Gaza, nr 288, 23/432, met geklaag over Hamas, wapensmokkel, de beperking van vrachtwagens met hulpgoederen, gijzelaars in Israelische detentie, steevast “gevangenen” genoemd, tegenover een enkele gijzelaar in handen van Hamas, etc.).

Dat de oppositiepartijen menen dat er sprake is van genocide is dus duidelijk geworden ook in de diverse spreekbeurten, interventies en moties van onder meer Esther Ouwehand en Stephan van Baarle tijdens de Algemene beschouwingen van 2025.

Bijzondere vermelding verdient Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) vanwege haar krachtige statement met haar kleding in de kleuren en het patroon van de Palestijnse vlag; na te zijn gesommeerd door de kamervoorzitter om zich om kleden keerde ze terug in de kamer met opnieuw met de verwijzing naar de de Palestijnen met het patroon van de watermeloen in dezelfde kleuren. Dit briljante gebaar is wereldwijd verspreid geraakt: Al Jazeera English, 19 september 2025 (https://www.instagram.com/reel/DOyRnTXiZ1q/?utm_source=ig_web_copy_link).  De betekenis van de tweede blouse lijkt echter niet iedereen door iedereen te zijn opgevallen, met als voorbeeld het Volkskrant verslag van Raoul du Pré, “Kamer is niet gediend van Ouwehands Palestina-blouse: ‘Oké, dan ga ik me omkleden’” (https://www.volkskrant.nl/politiek/kamer-is-niet-gediend-van-ouwehands-palestina-blouse-oke-dan-ga-ik-me-omkleden~baa8376b/ ).

Inhoudelijk citeer ik uit Ouwehand’s bijdrage tot de Algemene Politieke Beschouwingen tijdens de sessie van 17 september 2025:

Esther Ouwehand (PvdD): “Terwijl we hier staan, houdt dit kabinet oorlogsmisdadiger Netanyahu nog altijd de hand boven het hoofd. Op Prinsjesdag heeft een nieuwe VN-commissie vastgesteld dat Israël voldoet aan vier van de vijf kenmerken van genocide: het moorden, het aanbrengen van ernstig lichamelijk of geestelijk letsel, het moedwillig verslechteren van overlevingskansen en het tegengaan van geboortes. Nog altijd hebben we geen maatregelen van het kabinet gezien die daadwerkelijk iets kunnen betekenen. Nederland is wereldwijd de vierde investeerder in Israël. Het is onze bondgenoot. Het kabinet blijft wegkijken.
Veel Nederlanders vragen zich af hoe dat kan. Ik begin te vermoeden dat die decennialange ontmenselijking van de Palestijnen … Want het begon niet met de aanvallen op Gaza. Er zijn gebieden bezet. Mensen zijn van hun land verjaagd. Hun woningen zijn kapotgemaakt. Ze worden aangevallen door gewelddadige kolonisten. Dat wordt allemaal mogelijk gemaakt door het extreemrechtse narratief dat Palestijnen minder zijn dan mensen. Ik begin zo bang te worden, gelet op de weigerachtige houding van dit VVD/BBB-kabinet, dat dat narratief ook de Nederlandse bewindspersonen en de Nederlandse regering heeft vergiftigd. Ik heb er geen andere verklaring voor. Ik roep de minister-president op: alsjeblieft, alsjeblieft, zet vandaag die stap. We zijn het internationaal verplicht om alles te doen wat we kunnen om een einde te maken aan die aangekondigde genocide, aan die bewuste uithongering van mensen, het doelbewuste neerschieten van mensen die in de rij staan voor voedsel, het doelbewuste neerschieten van kinderen. We kunnen dit geen seconde langer laten duren.” (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2025-2026/3)

Het optreden van Stephan van Baarle (DENK) heeft op mij ook een grote indruk gemaakt. Reeds bij de opening van het debat van 17 september liep van Baarle naar de interruptiemicrofoon met het volgende verzoek aan de minister president:

Van Baarle (DENK):”Voorzitter. Voordat het debat begint: er is een rapport uitgekomen van de UN Independent International Commission of Inquiry. Die constateert dat Israël zich schuldig maakt aan het plegen van genocide in Gaza. Ik zou het kabinet willen verzoeken om met een reactie op dit rapport te komen en aan te geven welke maatregelen het kabinet gaat nemen om de verplichting uit het Genocideverdrag na te komen, om de genocide in Gaza te stoppen. Ik verzoek dat te doen voordat de termijn van de minister-president met de beantwoording van alle vragen morgen begint.”
(https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2025-2026/2)

En op de vergadering van de dag erna:

Van Baarle (DENK): “Voorzitter, dit is geen oorlog, dit is een genocide. Voorzitter, een genocide. En de vraag werd net gesteld: wie is er verantwoordelijk voor het leed van de mensen in Gaza? Voorzitter, onder andere deze minister -president en deze regering. […] Want als je niet doet wat je moet doen, dan laat je het gebeuren.”
Voorzitter Martin Bosma (PVV): “Ik vind het een beetje te ver gaan om deze minister verantwoordelijk te stellen.”
Van Baarle (DENK): ” Ik wens mijn bijdrage af te maken.
Voorzitter Martin Bosma (PVV): “En ik wens mijn commentaar te geven en dat heb ik bij deze gedaan.”
Van Baarle (DENK): ” En ik wens te kunnen beargumenteren waarom ik dit vind. En ik wens niet in mijn volksvertegenwoordigende rol belemmerd te worden door politiek gemotiveerde onderbreking.’ [Rumoer van afkeurende reacties in de kamer]
Voorzitter Martin Bosma (PVV): “Dit gaat me echt even te ver.”
Van Baarle (DENK): “Want voorzitter, artikel 90 van de Nederlandse Grondwet bepaalt dat een Nederlands bewindspersoon alles moet doen om het internationaal recht te bevorderen. En wat doet de Nederlandse regering? De Nederlandse regering koopt wapens van de regering Netanyahu. Dat zijn staatsbedrijven. En daardoor worden de zakken van Netanyahu gevuld en is hij in staat om zijn genocide te financieren. Deze Nederlandse regering bevordert de handel met Israel. Daar verdient de Israelische staat aan. Daarmee is de Israelische staat [Voorzitter roept met “ja!” op tot afronding] in staat om de misdaden te financieren. Dan is de Nederlandse regering politiek medeplichtig. En we kunnen hier doen alsof het niet zo is. [Voorzitter onderbreekt weer] Maar het ís zo. En ik vraag deze minister president om zijn verantwoordelijkheid niet te ontlopen.” (https://www.instagram.com/reel/DOwNsjkiJTH/?utm_source=ig_web_copy_link).

Er wordt door de oppositie dus terecht gepleit voor meer maatregelen, al gaan ook hun voorstellen nog bij lange na niet ver genoeg (zie onder), met vooral de roep om te komen tot een wapenstilstand, een wapenembargo, mededogen met de kinderen die worden uitgehongerd en natuurlijk de waarschuwing tegen de dreigende verdrijving van de ontheemden.

Maar de kamermeerderheid is nog lang niet zover. De motie van Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) om te accepteren dat Israel zich schuldig maakt aan genocide, bijvoorbeeld, is “Verworpen met handopsteken”, met slechts 47 stemmen “voor” (GL/PvdA, D66, SP, DENK, PvdD en Volt) en de rest “tegen” (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2025Z17259&did=2025D40148).

De Nederlandse regering vindt niet dat al vaststaat dat er sprake is van genocide in Gaza omdat er nog geen uitspraak van “de rechter” van die strekking zou zijn gedaan (volgens de verklaring van Schoof tijdens de Algemene Beschouwingen van 18 september 2025 en de brief van de regering van de dag tevoren, zie onder). Dat klopt niet. Er ligt immers wel al een uitspraak (“order”) van het Internationaal Gerechtshof van 26 januari 2024 volgens welke de aanklacht dat Israel zich schuldig zou maken aan genocide door het hof “plausibel” wordt geacht: “Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel), Provisional Measures, Order of  26 January 2024, I.C.J. Reports 2024″ (https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/192/192-20240126-ord-01-00-en.pdf). De plausibiliteit is alleen nog maar toegenomen met de vervolg “orders” van het IGH in deze zaak, te weten van 28 maart 2024 en 24 mei 2024.
      Medestanders van Israel beweren steevast dat het hof met deze uitspraken nog niet de geldigheid van de kwalificatie “genocide” heeft vastgesteld. Maar we moeten we de uitspraken wel opvatten als een krachtig signaal dat athans het risico op daarop wél is vastgesteld en, sterker nog, dat het feit van genocide zelfs als “plausibel” moet worden gezien. Het is dan ook niet de bedoeling van de Genocide Conventie geweest om alle instanties van volkerenmoord eerst onbelenmmerd hun beloop te laten hebben om dan vele jaren achteraf pas gehoor te geven aan een eindoordeel van “de rechter”.

      Het kabinet wacht wel zo’n eindoordeel af. De bewindslieden zullen zich gesterkt voelen in hun afwachtende houding, dus in hun nalatigheid om te handelen in de zaak die alle ondertekenaars van de Genocide Conventie aangaat, door de vermaning tot een duurzame “terughoudendheid” van een bij het algemeen publiek vooraanstaand geachte jurist, Mr. Knoops (zoals hij die heeft gedaan in het online videointerview met “Christenen voor Israel” op 14 juli 2024 (https://www.youtube.com/watch?v=26rHTjKmK7I).

      Het risico –– of nu zelfs gewoon “het feit” –– van genocide is direct aan Nederlandse politici duidelijk gemaakt door de Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken in het advies van 4 augustus 2025 (https://www.adviescommissievolkenrecht.nl/publicaties/adviezen/2025/08/04/verplichting-derde-staten-voorkomen-genocide). Het kabinet had sowieso al kunnen weten dat de Nederlandse staat tot meer actie is verplicht na de presentatie van de zaak door geconsulteerde rechtsgeleerden in een tweede kamercommissie in mei 2025 (Marieke de Hoon & Göran Sluiter, “Position Paper Ronde-tafelgesprek over de situatie in Gaza d.d. 28.05.2025. Verplichtingen onder het Genocideverdrag met betrekking tot de situatie van de Palestijnse burgerbevolking in Gaza”, 2025Z10861, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?did=2025D24771&id=2025Z10861). Het was toen ook al duidelijk genoeg naar voren gebracht in de zaak die door Oxfam Novib, Pax en The Rights Forum tegen de staat is aangespannen om de levering van F-35 onderdelen aan Israel te stoppen; de zaak is gewonnen door de eisers in februari 2024 maar de staat is in cassatie gegaan en wwe wachten sinds 6 september op een uitspraak van de Hoge Raad.

    Ook al zou je geloven dat de genocide feitelijk nog niet zou zijn vastgesteld (bijvoorbeeld omdat je onder een Bijbelse steen leeft) dan staat toch het risico op genocide wel al vast. En alleen al daarom is de Nederlandse staat verplicht tot ingrijpen krachtens de bepalingen van de Genocide Conventie.

Dat er sprake is van het risico op genocide of zelfs van genocide als FEIT, kunnen we reeds opmaken uit de zaken die dienen voor het Internationaal Gerechtshof en, voor wat dat aangaat, de zaken tegen Netanyahu en Gallant voor het Internationaal Strafhof; maar het feit en tenminste het risico zijn ook gesteld door onder andere (met inbegrip van sommigen hierboven reeds genoemd) de volgende gezaghebbende personen en organisaties:

• Raz Segal, en Omer Bartov “A Textbook Case of Genocide. Israel has been explicit about what it’s carrying out in Gaza. Why isn’t the world listening?”, Jewish Currents, 3 october 2023 (https://jewishcurrents.org/a-textbook-case-of-genocide). En, nog met enige reserves, Omer Bartov , “What I Believe as a Historian of Genocide”, The New York Times, 10 november 2023 (https://www.nytimes.com/2023/11/10/opinion/israel-gaza-genocide-war.html).
• International Federation for Human Rights (FIDH). Resolutie van november 2023, Meeting of the International Board, “Resolution on Israel’s unfolding crime of genocide and other crimes in Gaza and against the Palestinian People” (fidh_resolution_on_israel_s_unfolding_crime_of_genocide
  _and_other_crimes_in_gaza_and_against_the_palestinian_people.pdf). Begeleidend artikel van 12 december 2023: “The unfolding genocide against the Palestinians must stop immediately”,(https://www.fidh.org/en/region/north-africa-middle-east/israel-palestine/the-unfolding-genocide-against-the-palestinians-must-stop-immediately).
• VN Special Rapporteur voor de Bezette Palestijnse Gebieden, Francesca Albanese: “Anatomy of a Genocide” d.d. 25 maart 2024 (A/HRC/55/73); id. “Genocide as Colonial Erasure”, d.d. 1 october 2024 (A/79/384); id. “From Economy of Occupation to Economy of Genocide”, d.d. 16 juni 2025 (A/HRC/59/23).
• UNGA Special Committee, o.l.v. Mohan Pieris, Ahmad Faisal Muhamad, Cheikh Niang, “Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Palestinian People and Other Arabs of the Occupied Territories”, 20 september 2024 ( A/79/363): “The developments in this report lead the Special Committee to conclude that the policies and practices of Israel during the reporting period are consistent with the characteristics of genocide.” = par. 69 (https://docs.un.org/en/A/79/363)
• Euromed Monitor. “De-Gaza: A Year of Israel’s Genocide and the Collapse of World Order”, 6 october 2024 (https://euromedmonitor.org/en/article/6494/New-report..-De-Gaza:-A-Year-of-Israel’s-Genocide-and-the-Collapse-of-World-Order)
• Amnesty International. “‘You Feel Like You Are Subhuman’: Israel’s Genocide Against Palestinians in Gaza”, december 2024 (https://www.amnesty.nl/content/uploads/2024/12/Gaza-genocide-report.pdf?x43131).
• Human Rights Watch. “Extermination and Acts of Genocide: Israel Deliberately Depriving Palestinians in Gaza of Water”. Rapport 19 december 2024 (https://www.hrw.org/report/2024/12/19/extermination-and-acts-genocide/israel-deliberately-depriving-palestinians-gaza_
• Artsen zonder Grenzen. Eerst als implicatie met disclaimer voor juridisch gebruik van de term vanaf december 2024: “Gaza: Leven in een dodelijke val” / “Gaza: Life in a Death Trap”(https://www.msf-azg.be/sites/default/files/2024-12/MSF_REPORT_Gaza_Life_in_a_death_trap.pdf). Inmiddels ook als stelling, zoals bij de Belgische afdeling: “Artsen kunnen een genocide niet stoppen. Onze beleidsmakers wel.” (https://www.msf-azg.be/nl/artsen-kunnen-een-g3nocide-niet-stoppen-onze-beleidsmakers-wel).
• FIDH (zie ook boven) “One year of denouncing the genocide of Palestinians in Gaza”, International Federation for Human Rights (FIDH), statement van 12 december 2024.
• Al-Haq. “The Systematic Destruction of Gaza’s Healthcare System: A Pattern of Genocide”, Rapport 23 januari 2025 (https://www.alhaq.org/cached_uploads/download/2025/02/22/destruction-of-gaza-healthcare-system-one-page-view-2-1740217809.pdf)
• The Hague Group vanaf januari 2025 (https://thehaguegroup.org/).
• UN Human Rights Office, “End unfolding genocide or watch it end life in Gaza: UN experts say States face defining choice”, 7 mei 2025 (https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/05/end-unfolding-genocide-or-watch-it-end-life-gaza-un-experts-say-states-face)
• Lemkin Institute for Genocide Prevention and Human Security, “Four Facts about Israel’s Genocide”, 18 mei 2025 ( https://www.lemkininstitute.com/statements-new-page/four-facts-about-israel%E2%80%99s-genocide)
• Marieke de Hoon & Göran Sluiter, “Position Paper Ronde-tafelgesprek over de situatie in Gaza d.d. 28.05.2025. Verplichtingen onder het Genocideverdrag met betrekking tot de situatie van de Palestijnse burgerbevolking in Gaza”, 2025Z10861, https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?did=2025D24771&id=2025Z10861)
• B’Tselem, “Our Genocide. The Israeli genocide against the Palestinian people”, rapport juli 2025 (https://www.btselem.org/sites/default/files/publications/202507_our_genocide_eng.pdf)
• European Center for Constitutional and Human Rights (ECCHR): “The ongoing genocide in Gaza: Q&A on the law and recent developments”, juli 2025 (https://www.ecchr.eu/fileadmin/Q_As/ECCHR_Q_A__Gaza_and_Genocide_20241210.pdf)
• Commissie van advies inzake volkenrechtelijke vraagstukken, advies van 4 augustus 2025 (https://www.adviescommissievolkenrecht.nl/publicaties/adviezen/2025/08/04/verplichting-derde-staten-voorkomen-genocide).
• World Peace Foundation / Forensic Architecture: “The Architecture of Genocidal Starvation in Gaza, March – August 2025, A report by Forensic Architecture with the World Peace Foundation” van 8 augustus 2025 (https://worldpeacefoundation.org/wp-content/uploads/2025/08/Embargoed_2025.08.20-FA_Aid-Report.pdf)
• International Association of Genocide Scholars. Resolutie van 31 augustus 2025 (https://genocidescholars.org/wp-content/uploads/2025/08/IAGS-Resolution-on-Gaza-FINAL.pdf); voor de onontkoombare implicatie: “Kabinet moet genocide in Gaza erkennen en daar eindelijk naar handelen” (https://rightsforum.org/kabinet-moet-genocide-in-gaza-erkennen-en-daar-eindelijk-naar-handelen/)
• UNGA Special Committee, o.l.v. Navi Pillay, Chris Sidoti en  Miloon Khotari.” Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide”, Rapport d.d. 16 september 2025 (A/HRC/60/CRP.3).

Aan deze lijst kunnen we natuurlijk ook nog toevoegen de verspreide verklaringen van een hele reeks van historici (Ilan Pappé, Avi Shlaim), politicologen (John Maersheimer), en, voor zover die niet ook in de vorige categorieën samenvallen, politieke commentatoren c.q. journalisten (David Hearst, Jonathan Cook, Owen Jones, Mehdi Hasan). Ik heb daar eerder reeds velen genoemd en aangehaald en volsta nu met enkele namen. Laten we ook vooral niet vergeten om naar Palestijnen zélf te luisteren, zoals naar Bisan Owda, Husam Zomlot, Mustafa Barghouti), of naar artsen en verpleegkundigen (Mark Perlmutter, Nick Maynard, Ghassan Abu-Sittah). In welke bocht je je ook zou wringen, het is absurd om te ontkennen dat Israel genocide pleegt op het Palestijnse volk.

Echter, volgens de Minister President kunnen we nog niet spreken van genocide.

“Het rapport van de VN-commissie geeft een opsomming waar je stil van wordt. Laat daarover geen misverstand bestaan. Het is pagina na pagina ellende, om het zo maar te zeggen. Tegelijkertijd wordt er aan het eind ook door deze commissie gesteld dat alleen het Internationaal Gerechtshof uiteindelijk kan vaststellen of er sprake is van genocide. Dat we hebben we ook nog eens een keer letterlijk in de brief herhaald. Dat is ook de opvatting van het kabinet en de opvatting die ik hier altijd heb uitgedragen. En dan maakt het niet uit of u nou met de minister van Buitenlandse Zaken, met mij, met de minister van Defensie, of een combinatie van ons sprak, want dat was altijd de lijn die het kabinet hanteert. Dat doen we niet om weg te kijken en niet om te zeggen dat daar geen vreselijke dingen gebeuren. Absoluut niet, want er gebeuren vreselijk dingen. […] Maar met het woord “genocide” moet je buitengewoon zorgvuldig omgaan. Dat is een woord waar werelden achter zitten. De lijn die het kabinet heeft gekozen, die we in de brief nog een keer hebben aangegeven, zonder iets te willen afdingen op het rapport, is dat genocide uiteindelijk alleen langs de lijnen van het Internationaal Gerechtshof kan worden vastgesteld”   (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/plenaire_verslagen/detail/2025-2026/3)

De brief waarnaar hij verwijst is: “Reactie op het verzoek van het lid Van Baarle over het recente rapport van de Independent International Commission of Inquiry (CoI) on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel over het handelen van Israël in de Gazastrook” (23432-603, 18 september 2025)

Fragmenten van de tekst van van Weel: “Op 16 september jl. publiceerde de Commission of Inquiry (CoI) een analyse van het handelen van Israël in de Gazastrook in het kader van het Genocideverdrag. De CoI concludeert op basis van gesprekken, interviews en analyses van o.a. openbare informatiebronnen onder andere dat Israëlische autoriteiten en -krijgsmacht genocidale opzet hadden en dat nog steeds sprake is van genocidale opzet.” En:  “De Nederlandse terughoudendheid om zaken te kwalificeren als genocide moet niet worden gezien als ontkenning van de ernst van de situatie in de Gazastrook.” En: “Nederland neemt elk risico op genocide zeer serieus en heeft, mede in het licht van de genoemde verplichting, al langere tijd stappen ondernomen om de situatie ter plaatse naar vermogen te verbeteren.”  (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2025Z17160&did=2025D39959)

Maar dan nu.

De oppositie laat mijns inziens een belangrijk argument liggen: het gaat er niet (alleen) om te betogen dat Nederland zich moet kwijten van zijn verplichtingen krachtens de Genocide Conventie. Uitgerekend gisteren is de termijn verstreken die het Internationaal Gerechtshof aan Israel had opgelegd om ALLE activiteiten in de bezette gebieden te beëindigen in “advisory opinion” van 19 juli 2024 getiteld “Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem” (https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/186/186-20240719-adv-01-00-en.pdf). Daarin werd de bezetting (voor de zoveelste keer) illegaal verklaard en werd de bezetter gelast om ál hun middelen en mensen terug te trekken. Om de bezetting op te heffen.  Om in gesprek te treden over compensaties, restituties, en de terugkeer van de Palestijnse vluchtelingen (vanaf 1948)! Israel heeft NIKS te zoeken in de Bezette Gebieden. Het heeft hoegenaamd geen zeggenschap over wat Gaza binnengaat. Noch over wie daar de dienst uitmaakt. Bij het verzuim van Israel om aan de eisen te voldoen zijn derde landen, zoals Nederland, verplicht tot het nemen van harde maatregelen, waaronder een compleet handelsstop met Israel en niet alleen de bezette gebieden. En niet alleen op het gebied van wapens. Dit gaat om dwingend recht (ius cogens) en de zaak is NIET onderwerp van onderhandeling. Ik kom hier aan het einde van deze tekst op terug.

Zie bijvoorbeeld: Ralph Wilde, “Illegality of Israel’s presence in the Palestinian Gaza Strip and West Bank, including East Jerusalem, in the light of the 2024 Occupied Palestinian Territory Advisory Opinion of the International Court of Justice, and consequences for third States and the European Union”, Legal Opinion, 1 december 2024. Over de implicaties voor derde landen van de “Advisory Opinion” van het Internationaal gerechtshof inzake ” Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem” van 19 Juli 2024  en de daaropvolgende resolutie van de Algemene Vergadering van de VN van 18 September 2024 waarmee de uitspraak van het ICJ is bevestigd. Voor Wilde’s betoog ten behoeve van de League of Arab States tijdens de openbare zitting van het Internationaal Gerechtshof op 26 februari 2024 in de zaak “Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem (Request for advisory opinion submitted by the General Assembly of the United Nations), zie: https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/186/186-20240226-ora-wri-01-00-bi.pdf, vanaf p. 25). Voor een video daarvan: https://www.jewishvoiceforlabour.org.uk/article/league-of-arab-states-presentation-to-the-icj-by-ralph-wilde/) Vergelijk deze presentatie met nadere toeling in een video-interview: “Ralph Wilde on the ICJ & why Israeli occupation must end”, Centre Stage, Al Jazeera English, 10 april 2025 (https://www.youtube.com/watch?v=WgNM0us6EsY). En recentelijk toegespitst op de gevolgen van het verstrijken van de deadline: “The UNGA’s 12-Month Deadline to End the Israeli Occupation Has Passed: What Comes Next After Non-Compliance?”, Law for Palestine Webinar  moderated by Anisha Patel, 18 september 2025.

Fragment van Wilde’s Legal Opinion voor Al-Haq: “The study demonstrates that there are international consequences for Israel’s illegal occupation and its breaches of peremptory norms of international law, and that Third States and the international community are obliged to bring the unlawful administration of occupied territory to an end. In doing so, this study underscores the requirements for the full de-occupation and decolonization of the Palestinian territory, starting with the immediate, unconditional and total withdrawal of Israeli occupying forces and the dismantling of the military administration. Critically, withdrawal, as the termination of an internationally wrongful act, cannot be made the subject of negotiation. Full sanctions and countermeasures, including economic restrictions, arms embargoes and the cutting of diplomatic and consular relations, should be implemented immediately, as an erga omnes (towards all) response of Third States and the international community to Israel’s serious violations of peremptory norms of international law. The international community must take immediate steps towards the realization of the collective rights of the Palestinian people, including refugees and exiles in the diaspora, starting with a plebiscite convened under United Nations supervision, to undertake the completion of decolonization.” (op. cit., 14)

De zaak is van urgent belang. Mogelijk zal op korte termijn namelijk in de Algemene Vergadering van de VN de mogelijkheid tot internationale interventie ter stemming komen, buiten de Veiligheidsraad om, ter omzeiling van het verlammende veto van de VS, op grond van het precedent van de VN Algemene Vergadering Resolutie 377(V) van 3 november 1950, “Uniting for Peace” genaamd (Christian Tomuschat, “Uniting for Peace”, United Nations Audiovisual Library of International Law, 2008, https://legal.un.org/avl/ha/ufp/ufp.html). De mogelijkheid is door meerdere commentatoren geopperd naar aanleiding van het rapport van de speciale VN Commissie van 16 september, ook met het oog op de bescherming van de Global Sumud Flotilla: Dania Koleilat Khatib, “UN should use Uniting for Peace to protect Gaza flotilla”. Arab News 16 september 2025 (https://www.arabnews.com/node/2615514/%7B%7B). Zie voor een actuele bespreking van deze optie door een jurist verbonden aan de universiteit van Utrecht: Kushtrim Istrefi,  “Uniting for Peace in Gaza/ A Test for the General Assembly”, Opinio Juris, 17 september 2025 (http://opiniojuris.org/2025/09/17/uniting-for-peace-in-gaza-a-test-for-the-general-assembly/)

Gisteren heb ik de livestream van het “debat” over Gaza gevolgd. Nou ja, “debat”…. Het was eigenlijk een reeks spreekbeurten die elkaar slechts opvolgden zonder verdere consequenties met zo nu en dan een interruptie. Ik hoorde, zoals verwacht, eigenlijk alleen verstandige dingen in de optredens van Teunissen (PvdD), Van Baarle (DENK) en Dobbe (SP); en in veel mindere mate (want enorm beperkt tot slechts het probleem van voedselhulp) hadden Paternotte (D66) en Piri (PvdA/GL) toch ook nog wel een paar momenten. (Fair enough.) De rest was complete labbekak, pure onzin, Zionistische dweperij of kille Realpolitik. De antwoorden van de minister waren, zoals we konden verwachten, echt te droevig voor woorden — Veldkamp denkt dat ze goed bezig zijn en dat Nederland zelfs een voortrekkersrol vervult in de bekritisering van Israel’s handelen. De legacy media spraken vanochtend van een “fel debat” ––– o echt? ––– met soms een toon die “men” typerend acht voor de nieuwe grofheid in de politiek (RTL, NOS, NPO Radio1). Daarmee doelden ze nu eens niet op bijvoorbeeld de PVV of de SGP, die verkondigden dat de Gazanen een mooie kans op een prachtige eigen staat zouden hebben gegund gekregen door Israel, maar die na bakken met geld te hebben ontvangen, er alleen maar een terroristisch nest met tunnels en raketten van zouden hebben gemaakt. Over grove verdraaiïngen gesproken. Ze doelden evenmin op de “realistische” / “Realpolitike” visie van de VVD volgens welke de Palestijnen kennelijk maar gewoon moeten slikken en wij maar klaarblijkelijk gewoon met de westerse goegemeente moeten meebewegen. Alle pogingen van de dissidente partijen om de Nederlandse regering tot werkelijke actie te bewegen, bijvoorbeeld krachtens de ondertekening van het Genocide Conventie, werden door van den Burgh met arrogantie terzijde geschoven. (We hebben inmiddels al van Michiel Servaes gehoord hoe ze bij de VVD denken over internationaal recht toen Rutte dat terzijde schoof in het gesprek met hulporganisaties in november 2023: “ach ja, dat internationaal recht”, zou Rutte hebben gezegd, “complex en multi-interpretabel”.) Nee, de “felle” en kennelijk “grove” toon zou gisteren zijn gezet door onder meer Paternotte’s opmerking dat van den Burgh zich gedroeg alsof hij slechts een portefeuille van binnenvaart zou hebben in plaats van die van buitenlandse zaken omdat hij in deze context een bagatel maakte van de mogelijke effectiviteit van Nederlandse maatregelen terwijl hij eerder in de context van Oekraïne had benadrukt dat een Nederlands intitiatief grote impact zou hebben. Misschien waren de leden van de anti-revolutionaire partijen op rechts en hun bijbehorende journalisten ook een beetje geschrokken van de terechte kanttekeningen die Thierry Baudet (Jawel, wie had dát verwacht) twee keer plaatste bij de misplaatste nadruk op het lot van 20 Israelische gijzelaars in Gaza tegenover dat van meer dan tienduizend zogenaamde Palestijnse “gevangenen” waaronder zeker 440 kinderen. Daar ging natuurlijk niemand op in: niet meer over lullen! En “men” stoorde zich natuurlijk VOORAL aan de toon van Stephan van Baarle met diens rake observaties als “Netanyahu is de Hitler van de 21e eeuw” (WAAR!) en “dit kabinet heeft politiek bloed aan de handen” (OOK WAAR!). Dat laatste vond de minister echter pas echt “onbetamelijk” en hij kreeg veel bijval. Zoals gebruikelijk gaat het in Nederland immers steeds om de VORM en niet de INHOUD. De journalisten zijn hier vooral geïnteresseerd in “de toon”. Van Baarle had gelijk dat hij iets van de verschrikkingen in de discussie wilde brengen (kinderen die in hun kruis worden geschoten terwijl ze voedsel komen ophalen). Ook Teunissen, Dobbe, Paternotte en Piri wezen regelmatig op de urgentie. Er moet NU iets substantieels gebeuren. Maar zo werkt het niet in Nederland. Laten we wel rustig, beleefd en beheerst blijven. Rustig aan, dan breekt het (rode) lijntje niet.

Europese Raad / Raad van de Europese Unie. “”Wat is een terroristische daad?”” (https://www.consilium.europa.eu/…/sanctions-against…/)

“Een terroristische daad is een opzettelijke handeling die een land of een internationale organisatie ernstig kan schaden, wanneer zij worden gepleegd met als doel,”:
1. “een bevolking ernstig angst aan te jagen” (Lirb: de VS c.s. en Israel jagen met hun genocidale handelen de Palestijnse bevolking angst aan; dat is zeker ook te constateren op de westoever en in Oost-Jerusalem);
2. “de overheid of een internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling te verrichten of na te laten” (Lirb: de VS en Israel hebben onrechtmatig de UNRWA uitgeschakeld en de buitenlandse NGO’s geweerd)
3. “de politieke, constitutionele, economische of sociale basis­structuren van een land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of te vernietigen” (Lirb: het is evident dat dít van toepassing is op de Palestijnse staat die volgens internationaal recht had moeten zijn gevormd en erkend tegelijkertijd met de staat Israel, met een verdieping van de vernietiging die voortduurt onder de naam “nakba”, d.w.z. de catastrofe die we nu herreken als genocide).
.
Kortom: de VS en Israel zouden moeten worden opgenomen op de lijst van terroristische organisaties.

Eigen foto. 2025 0726 Demonstratie voor de Egyptische Ambassade in Den Haag/Scheveningen

“Kabinet komt met inreisverbod voor Israëlische ministers en ontbiedt ambassadeur” (https://nos.nl/collectie/13959/artikel/2576767). Komt de Nederlandse regering dan eindelijk met stoere taal én maatregelen? Onzin. Het stoepje wordt alleen maar schoongeveegd ter geruststelling van de verontruste burgers, waaronder men steeds vaker “nette mensen” en “boomers” ziet, nu de Auschwitz gelijkende beelden van uitgehongerde mensen in de legacy media zijn begonnen door te dringen. 

.

Die maatregelen, die –– let op –– nu slechts worden “overwogen”, zijn eenvoudigweg “suf”. Ben Gvir en Smotrich mogen Nederland niet binnen? Er was geen aanleiding om te denken dat ze dat ooit van plan waren. Het zijn twee criminele malloten (über-zionisten) die sowieso voor het internationaal strafhof zouden moeten worden gedaagd. Deze Israelische opinieleiders zijn exponenten van een enorme kolonistenbeweging die bestaat uit een paramilitaire troep van racistische en fascistische criminelen die zich hoe dan ook keren tegen alles wat wij hier “rechtsstatelijk” zouden noemen. Door te doen alsof het gaat om een paar ongewenste individuen (een reflex van de “grote-mannen-geschiedenis” van vroegere tijden) wordt de hele structuur van het onderliggende onrecht ontkend, te weten het verdringingskolonialisme dat gekenmerkt wordt door apartheid, racisme, landjepik, onderdrukking, verdrijving, etnische zuivering, genocide. Als je de eigenlijke brief van de minister van 28 juli 2025 aan de Tweede Kamer leest (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2025Z14929&did=2025D34482), dan voel je dat de bekrompen visie nog steeds doordrenkt is van de goedkeuring van de Israëlische vergelding voor de gebeurtenissen van 7 october 2023 (“Hamas” dit en dat, zus en zo, gezeur over de gijzelaars); zonder dat men in overweging neemt dat die misdaden op hun beurt wellicht ook zouden kunnen worden gezien als vergelding voor de misdaden die Israeli hebben begaan op, zeg,  de “Great March of Return” demonstraties van 2018-2019, of de brute aanvallen op de bevolking van Gaza tijdens de “grasmaai”-beurten zoals Operatie Cast Lead in 2008-2009, of…. nou ja, een hele reeks van criminele episodes in de voortdurende Nakba. Het Palestijnse volk heeft het recht op gewapend verzet tegen apartheid en onderdrukking: UNGA RES 32/14 (1977), Geneva Convention API I, 1(4) (1977), UNGA RES 37/43 (1982). Het Palestijnse volk heeft recht op zelfbeschikking, zoals herhaaldelijk is bevestigd en de bezetting is dan ook volkomen illegaal (ICJ Advisory Opinion 19 juli 2024, https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/186/186-20240719-adv-01-00-en.pdf). Maar Veldkamp gebruikt gewoon een vertrouwd trucje uit de koloniale koker:  het is de reductie van het politieke probleem van de verdrijving van de inheemse bevolking tot een humanitair probleem van mensen die niet genoeg te eten hebben; bovendien blijft Veldkamp volhouden, volkomen ten onrechte, dat het hier gaat om een conflict, om een oorlog, en dus niet om een bezetting en een aanval op de gehele bevolking; én hij blijft geloven dat de oplossing zal moeten komen uit “onderhandelingen” terwijl het internationaal recht de Israeli en hun bondgenoten eenvoudigweg een WETTELIJK DICTAAT oplegt (cf. Ardi Imseis, “United Nations and The Question of Palestine: Rule by Law and Structure of International Legal Subalternity”, Cambridge University Press, 2023). 

.

Een paar droppings en een paar vrachtwagentjes met meel erbij en de zaak is weer terug op de “betere koers”?  Deze humanitaire crisis is door mensen bewust in de hand gewerkt. Door wie? Supporters van Israel beweren dat het de schuld is van Hamas. Hun strijders zouden de voedseldistributie continu hebben gefrusteerd. Afgezien van het feit dat men daarbij voorbij gaat aan de overweldigende overmacht die het Israelische bezettingsleger in het gebied heeft, vergeet men ook maar even dat de hele infrastructuur door de Israeli is vernietigd. Er is trouwens ook volgens onderzoekers uit nota bene de VS gewoon geen enkele aanwijzing of bewijs voor gevonden (https://www.nytimes.com/2025/07/26/world/middleeast/hamas-un-aid-theft.html?) Bovendien schieten de Israeli met hun huurlingen uit (o.m.) de VS steeds op mensen die op voedsel afkomen, vaak voor de lol en altijd met genocidale intentie, dus ik weet niet waar Hamas in dit verhaal aan bod komt. Zie bijv. de getuigenissen van VS veteraan Anthony Aguilar voor de BBC (https://www.bbc.com/news/videos/cy8k8045nx9o) of de Britse arts Nick Maynard voor Channel4 (https://www.channel4.com/news/teenagers-being-shot-by-israeli-soldiers-british-surgeon-in-gaza).  De voedselvoorraden die op een platform liggen opgeslagen komen van die zogezegd “vele” vrachtwagens die steeds in Gaza zouden zijn binnengelaten, maar het gros van wat er door de hekken heen is gekomen wordt nog steeds vastgehouden door het Israelische bezettingsleger (zie het propagandafilmpje van het Israelische Bezettingsleger met hun Arabisch-Israelische show-kolonel Abdullah Halabi, https://www.youtube.com/watch?v=kxYce9l3_18&t=1s). De Zionist Hillel Fuld stelt dan zelfs dat het schuld is van de VN dat dat voedsel ligt weg te rotten omdat de VN zou weigeren het spul uit te delen (https://www.facebook.com/watch/?v=1275027550636533&rdid=6X8INPUSjvsFoE4V) ––– wat een gotspe. De Israeli en de VS hebben nu juist zelf de organisatie die over de voedselvoorziening gaat, de UNRWA, verboden en verjaagd, tegelijk met alle andere internationale NGO’s.

2025 0726 Namenmonument bij Wake voor de deur van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag (eigen foto)

.
Terug naar Veldkamp’s stoere taal. “Tevens zal het kabinet in samenwerking met gelijkgestemde partners aandringen op een voorstel van de Europese Commissie voor handelspolitieke maatregelen ten aanzien van goederenimport uit de door Israël illegale nederzettingen in bezet gebied, conform de motie Van Campen en Boswijk.” (op cit., brief van Veldkamp van 28 juli 2025; verwijzing naar motie d.d. 3 juli 2025 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/moties/detail?id=2025Z14215&did=2025D32296). Nou, dat is het kabinet dan ook geraden want de staking van ALLE economische banden met Israeli (personen, bedrijven, instellingen) die opereren in de Bezette Palestijnse Gebieden is simpelweg reeds vorig jaar HERBEVESTIGD door het Internationaal Gerechtshof. Alle lidstaten zijn krachtens afspraken die voor allemaal tegelijk gelden (erga omnes) zeker vanaf 1980 geboden om “Not to render aid or assistance to illegal settlement activities, including not to provide Israel with any assistance to be used specifically in connection with settlements in the occupied territories, in line with Security Council resolution 465 (1980) of 1 March 1980” (ICJ Advisory Opinion 19 juli 2024, artikel 277 (c), https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/186/186-20240719-adv-01-00-en.pdf). Dit was overigens al duidelijk in 1977, toen de Algemene Vergadering van de VN met resolutie 32/161 (1977), opriep dat  “all States, international organizations, specialized agencies, investment corporations and all other institutions not to recognize, or cooperate with or assist in any manner in, any measures undertaken by Israel to exploit the resources of the occupied territories or to effect any changes in the demographic composition or geographic character or institutional structure of those territories”. (geciteerd in voornoemd ICJ document). Dus ja, begrijpen we goed dat Veldkamp de Israelische ambassadeur nu dreigt met de (mogelijke) naleving van een verplichting die reeds sinds 1977 bestaat? Heel stoer. Heel principieel. Heel rechtstatelijk….